Poniższe opracowanie przedstawia planowane znaczenie zielonej osi dla funkcjonowania miasta na podstawie książki "Jak powstało miasto" Hanny Adamczewskiej-Wejchert i Kazimierza Wejcherta.

Jak powstało miasto - decyzja
Śląsk przed latami 50-tymi XXw. była to kraina zniszczona, zlepek różnych systemów gospodarczych, zaniedbanych miast, zniszczonego i przestarzałego przemysłu, zdewastowanej zieleni, ze złożoną, wręcz patologiczną, siecią komunikacyjną //H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I str. 9/. W planowaniu regionalnym ważne było zatarcie granic państw, które od czasów rozbiorowych dzieliły Śląsk oraz sprostanie olbrzymim potrzebom tego regionu. Szereg zabiegów planistycznych, analiz, inwentaryzacji zaowocowały koncepcją a następnie decyzją o deglomeracji centralnych obszarów GOP i powstanie nowych miast, m.in. Tychów.
Nowe miasta i osiedla miały być sytuowane poza zasięgiem uciążliwości, w szczególności eksploatacji górniczej, lecz w odległości umożliwiającej dojazd do pracy w strefie centralnej. Za najkorzystniejsze uznano lokalizacje w rejonie Tychów, Tarnowskich Gór, Pyskowic i Ząbkowic. Lokalizacja miasta Tychy była wybrana trafnie. Stanowiły o tym dobre warunki naturalne, bliskość lasu, jeziora, mikroklimat lepszy niż w innych rejonach GOP. Rozwijające się pobliskie kopalnie węgla "Piast", "Ziemowit", "Wesoła" potrzebowały ludzi do pracy. (...) Trzeba jednak stwierdzić, że decyzja budowy miasta wpłynęła na przekształcenie się południowego regionu i _ gdyby nie kryzys uniemożliwiający rozwój usług ogólnomiejskich i w skali regionu _ stałoby się ono, jak planowano, w pełni sprawną stolicą podregionu. /H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I, str. 16/

Konkurs na Tychy
Po uchwaleniu Planu Regionalnego przez Prezydium Rządu w 1951 r. przystąpiono do opracowywania założeń nowego miasta Tychy. Jedną z pierwszych koncepcji planu miasta oraz pierwszego osiedla (osiedle A) była koncepcja arch. Tadeusza Teodorowskiego. Ze względu na to, że ten układ urbanistyczny nie został zaakceptowany przez Ministra Budownictwa, zlecenie opracowania planu miasta zostało wydane równolegle trzem zespołom urbanistycznym: zespołowi arch. Ptaszyckiego /autor planu Nowa Huta/, zespołowi arch. Stefana Zielińskiego /głowny urbanista ZOR w Warszawie/, zespołowi prof. Todorowskiego na zasadzie konkursu.
W późniejszym czasie na zaproszenie arch. Zielińskiego do jego zespołu dołączyła Katedra Urbanistyki w Warszawie z Kazimierzem Wejchertem i Hanną Adamczewską, którzy to potem odłączyli się tworząc dodatkowy, czwarty zespół i ostatecznie oceniane były cztery prace konkursowe.
Kreśląc plan ogólny i przewidując kształt przestrzeni miejskiej, autorzy wszystkich rozwiązań konkursowych musieli (...) polegać głównie na intuicji, na fantazji wybiegania w przyszłość i odrzuceniu złych cech miast kapitalistycznych, znanych z własnych doświadczeń, spędzenia młodych lat i studiów właśnie w środowisku miast istniejących i przedwojennej literatury. /H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto" ,tom I, str. 39/
Najbardziej trafnym i najlepiej ocenionym opracowaniem konkursowym okazała się praca zespołu dr K. Wejcherta i inż. H. Adamczewskiej. W 1951 r. po konkursie rozpoczęła się praca nad planem miasta.


Ryc.1 Schematy konkursowe I nagrody w konkursie (źródło: H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto")

Założenia nowego planu miasta i zielona oś jako ważny element krystalizujący tkankę urbanistyczną.
Struktura miasta oparta została o trzy elementy złożone w planach z lat pięćdziesiątych. Dotyczyły one wyznaczenia elementów krystalizujących (EK) plan generalny, układu terenów otwartych i układu komunikacyjnego. Elementy krystalizujące to dwie osie: zielona i kolei, będące _tworzącymi_ dla czworoboku głównych ulic, obejmujących śródmiejską dzielnicę mieszkaniową o powierzchni 1 km2. Wyznaczenie terenów otwartych wiąże się z układem topograficznym, występującym pod postacią cieków wód powierzchniowych, w formie klinów ułożonych promieniście do wododziału, po obu jego stronach. /H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I, str. 3, r. IV/
Gdyby chcieć zakwalifikować całość miasta, trzeba powiedzieć, że Tychy mają strukturę monocentryczną, opartą o geometryczny EK, kwadratu przeciętego linią kolejową, średnicową i założeniem osi zielonej, łączącej dwa parki. Element ten, wpisany w teren pocięty promieniście ciekami powierzchniowymi, wykazuje, poza czworobokiem śródmieścia, możliwość swobodnej konfiguracji obszarów mieszkaniowych, rozdzielanych klinami naturalnej zieleni. /H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I, str.4, r. IV/


Ryc.2 Schemat elementów krystalizującyh plan miasta (źródło: H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto")

Tereny otwarte i zielona oś
Pojęcie terenów otwartych kojarzy się z zielenią, jednak obejmuje więcej funkcji i może występować pod różnymi postaciami. Są to parki, skwery, obszary roślinności naturalnej, jak brzegi rzek, pasma podmokłe łąk, czasem nieużytki mające walory krajobrazowe, tereny sportowe, rekreacyjne (bierne lub czynne), sportu bliskiego, wreszcie tereny nie urządzone otwarte, trudne do zabudowy, a noszące potencjalne walory dla rekreacji. (...)
Podejmując koncepcję koncentryczną dwu osi krzyżujących się w czworoboku głównych ulic, wykorzystano ten naturalny układ terenów, pozwalający na wpisanie terenów zielonych klinowo, promieniście w geometrie zakładanego planu.
/H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I, str. 73, r. IV/

Porównując bardzo śmiałe zamierzenia ze stanem istniejącym terenów, uratowanych po _bitwie z dogęszczaniem_ /dogęszczanie terenów mieszkalnych, przyp. red./, można stwierdzić, że istnieją możliwości, choć już ograniczone, do umocnienia, a w przyszłości funkcjonowania terenów otwartych jako systemu ekologiczno-społecznego. Jego funkcje rekreacji, sportu, edukacji, rozrywki w mieście wraz z powiązaniami, umożliwiającymi częsty kontakt z otaczającą przyrodą, stanowić mogą wielki walor dla środowiska miejskiego, stwarzając strefę przyrodniczą przychylna mieszkańcowi./H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto",tom I, str. 80, r. IV/

Centralny ośrodek usługowo-handlowy jako element osi zielonej
Powstanie idei centralnego ośrodka usługowego pojawiło się w latach 1956-58. Z czasem koncepcja ewoluowała zwiększając program ośrodka, ze względu na to, że miasto miało osiągnąć 130 tys. mieszkańców, a nie 100 tysięcy, jak na początku zakładano.
Centralny ośrodek był ważnym elementem na założeniu osi zielonej. Początkowo wykonywano studialne projekty i makiety, które nie zyskały uznania władz miejskich, aż w końcu w 1970 r. zorganizowano zamknięty konkurs SARP, do którego zaproszono 5 zespołów projektowych (T. Juchnowicz, K. Lasek, W. Cękiewicz, H. i K. Wejchert i M. Dziekoński, Z. Hryniak).
Po rozstrzygnięciu konkursu dalsze prace powierzono zespołowi z Miastoprojektu Tychy, którego projekt wyróżniono II nagrodą. I nagrodę przyznano zespołowi z Politechniki Krakowskiej, jednakże projekt ten był niezwykle trudny do realizacji w warunkach lat 70. (...) Konkurs potwierdził, że lokalizacja centrum w samym środku miasta przy linii średnicowej jest właściwa, oraz, że można ośrodek realizować etapowo (...).
Realizacja jednak nie przebiegała zgodnie z założeniami. Pojawiła się zatem nowa koncepcja.
Zasadą nowej koncepcji jest wytworzenie najważniejszej przestrzeni publicznej na osi zielonej miasta w sąsiedztwie dworca śródmiejskiego. Z tunelu prowadzącego z dworca wychodzi się na kolisty plac otoczony wysoką zabudową mieszkaniową w formie niespotykanej często w mieszkalnych osiedlach. Partery tych budynków wypełnione mają być sklepami. Plac ten (_) rozwiązany może być jako dwupoziomowy, gdyż istnieje możliwość bezkolizyjnego przejścia pieszego N-S. Poziom dolny (poziom wyjścia z tunelu), otoczony lokalami użytkowymi (sklepy), będzie łączył się z poziomem wyższym schodami ruchomymi. Z wyższego poziomu otwiera się wyjście na oś zieloną prowadzącą aż do Parku Południowego i Lasu Paprocańskiego , bulwarem z kładkami dla pieszych ponad ulicami komunikacyjnymi Nałkowskiej i Sawickiej /dzisiaj Piłsudskiego, przyp. red/ . (...) Można przewidywać, że ten zespół przestrzeni publicznej stanie się najważniejszym i najbardziej charakterystycznym w mieście. Po pełnym uruchomieniu wszystkich usług, a zwłaszcza obiektów handlu, stanie się Centrum miasta w odbiorze całego społeczeństwa, a także i przybyszy z innych sąsiednich miasteczek. /H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto", tom I, str. 60, r. V/
Takie były ówczesne założenia, jednak do dzisiaj centrum Tychów zostało zrealizowane jedynie fragmentarycznie.


Ryc.3 Schematy koncepcji centrum Tychów (źródło: H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto")

Oś zielona i tkanka zielona miasta
Zieleń w nowym mieście powinna funkcjonować jako system. Połączone mogą zostać atrakcyjne obszary istniejące w strefie zewnętrznej, to jest lasy, łąki nadrzeczne i nadstrumieniowe, obszary pól o dalszych, ale zazielenionych perspektywach, z zielenią założoną wewnątrz miasta.
W Tychach wykorzystano układ naturalny wiążąc w system funkcjonalnej zieleni naturalnej sięgającej w głąb aż do śródmieścia. W ten sposób oś zielona skrzyżowana z pasmem zieleni wykopu kolejowego przecięta została dwoma pasmami zaciśniętych ciągów skwerowych. (...)
Zieleń stanowi ponadto jedną z osi kompozycyjnych planu ogólnego w postaci wielkiego zielonego bulwaru przechodzącego przez centrum, a łączącego Park Północny z Południowym i dalej leśnym parkiem i kąpieliskiem w Paprocanach.
Zieleń zatem ma grać niebagatelną rolę w kształtowaniu przestrzeni przyszłego miasta. Będzie obok architektury ważnym elementem dla krajobrazu miasta, dobrze związanego z otaczającą przyrodą.



Ryc.4 Schemat układu zieleni w Tychach (źródło: H. Adamczewska-Wejchert i K. Wejchert, "Jak powstało miasto")

Zielona oś dzisiaj
Reasumując można stwierdzić, że już od samego początku procesu projektowego miasta zielona oś była bardzo ważnym elementem. Miała ona spełniać różnorodne i ważne funkcje, od typowo urbanistycznych, centrotwórczych po funkcje społecznościowe.
Oczywiście miasto w procesie powstawania i późniejszego funkcjonowania pozostaje cały czas żywym organizmem, który z racji swojej własnej ewolucji jak i odgórnych zmian i decyzji nie zawsze funkcjonuje dokładnie tak jak to zakładano.
Dzisiaj oś ma charakter centrotwórczy tylko na fragmentach zakładanej długości.
Czasami jednak warto przypomnieć pierwotne koncepcje, szczególnie jeśli były one trafne i spróbować je w miarę możliwości odtworzyć na miarę współczesnych czasów. Kreując też nowe elementy miasta powinno się mieć na uwadze to, że miasto było projektowane jako pewna całość a w zielonej osi, fragmentem miasta przewidywanym od samego początku planowania może tkwić ogromny potencjał.

Dawid Marszolik